Hoe maak je een genogram? Uitleg in 6 stappen

In de hulpverlening is een genogram een schema waarmee je de gezinsstructuur en de relatiepatronen in kaart brengt. Je tekent het rond de cliënt, in de systeemtherapie ook de geïdentificeerde patiënt (IP) of symptoomdrager genoemd, en het omvat minstens drie generaties, tot en met de ouders en grootouders. Anders dan een stamboom, die feiten vastlegt zoals namen, geboortes en overlijdens, zet een genogram ook emotionele relaties en terugkerende gebeurtenissen op hetzelfde blad. Hulpverleners gebruiken het in intakegesprekken, bij casusconceptualisatie en in supervisie.

Een genogram is geen lijst van wie bij welke familie hoort, maar een kaart om te lezen wat zich in een familie blijft herhalen. Op hetzelfde blad liggen drie lagen over elkaar. De eerste laag zijn de gezinsleden en hun juridische en biologische relaties (huwelijk, geboorte, adoptie); de tweede is de laag van de tijd (de jaren van geboortes, overlijdens, huwelijken, echtscheidingen, verhuizingen en ziektes); en de derde is de laag van de emotionele relaties (hecht, vijandig, contactbreuk, afstand).

Als je de drie lagen op één blad legt, worden feiten die in een gesprek los van elkaar leken, zichtbare patronen. Verbanden zoals een oudste zoon die drie generaties lang al jong het huis uit gaat, of huwelijksconflicten die terugkomen in elk jaar waarin een verlies viel, komen zelden naar voren in alleen een woordelijk verslag of dossiernotities.

Een genogram en een stamboom lijken op elkaar, maar ze hebben een ander doel. Een stamboom legt de afstamming vast; een genogram is een instrument voor klinische beoordeling. Waar een stamboom zoveel mogelijk generaties vastlegt met namen, geboortes en overlijdens, omvat een genogram minstens drie generaties vanaf de cliënt en legt het ook emotionele relaties, terugkerende gebeurtenissen en de grenzen van huishoudens vast. Een genogram verschilt ook doordat het symbolensysteem in de vakliteratuur is beschreven en doordat het gelezen wordt door professionals zoals hulpverleners en supervisoren.

De standaardsymbolen van het genogram zijn de notatie uit het werk van McGoldrick, Gerson en Petry, en ze vallen in drie groepen: personen, relatielijnen (juridisch en biologisch) en emotionele relatielijnen. Een man teken je als vierkant en een vrouw als cirkel; de cliënt krijgt een dubbele rand en een overleden persoon een kruis in de figuur. Een huwelijk verbind je met een doorgetrokken lijn en samenwonen met een stippellijn; uit elkaar gaan geef je aan met één schuine streep over de relatielijn en een echtscheiding met twee, en kinderen hangen met verticale lijnen onder de relatielijn van de ouders. Emotionele relaties zoals hecht, vijandig en contactbreuk teken je als aparte lijnen tussen personen. De details verschillen per editie en instelling.

Elke afbeelding is wat Auruda Genogram echt tekent voor die relatie. Klik op een afbeelding om haar te vergroten. Alle symbolen in één legenda →

3.1 Hoe teken je personen in een genogram?

In een genogram teken je een man als vierkant, een vrouw als cirkel en een persoon van onbekend geslacht als ruit. De figuur van de cliënt krijgt een dubbele rand, en een overleden persoon krijgt een kruis in de figuur, met het sterfjaar erbij. Een lopende zwangerschap is een driehoek, en een zwangerschapsverlies (miskraam, abortus of doodgeboorte) noteer je met een klein symbool als het klinisch betekenisvol is. De leeftijd staat in de figuur; naam, geboorte- en sterfjaar staan eronder.

Symbool	Onderdeel	Notatie
	Man	Vierkant
	Vrouw	Cirkel
	Geslacht onbekend / onbekende persoon	Ruit (Auruda Genogram tekent een vraagteken in een gestippeld vierkant)
	Cliënt (geïdentificeerde patiënt, IP)	Figuur met een dubbele rand
	Overleden	Kruis (X) in de figuur, met het sterfjaar
	Lopende zwangerschap	Driehoek
	Miskraam (spontane abortus)	Klein gevuld rondje
	Abortus	Klein kruisje
	Doodgeboorte	Klein geslachtssymbool met een kruis (Auruda Genogram gebruikt altijd een klein vierkant)
	Leeftijd, naam en jaartallen	Leeftijd in de figuur; naam, geboorte- en sterfjaar eronder

3.2 Wat betekenen de relatielijnen? (huwelijk, samenwonen, uit elkaar, echtscheiding, kinderen)

Een huwelijk verbindt de twee met een doorgetrokken lijn met het huwelijksjaar erbij, en samenwonen zonder huwelijk verbindt hen met een stippellijn. Uit elkaar gaan geef je aan met één schuine streep over de relatielijn, een echtscheiding met twee. Kinderen hangen met verticale lijnen onder de relatielijn van de ouders, met het oudste kind links; adoptie- en pleegkinderen krijgen een verticale stippellijn, en een tweeling teken je met twee lijnen die uit één punt op de huwelijkslijn vertakken. De leden van een samenwonend huishouden omsluit je met een gestippelde rand.

Symbool	Relatie	Notatie
	Huwelijk	Doorgetrokken lijn tussen de twee, met het huwelijksjaar
	Samenwonend (niet getrouwd)	Stippellijn
	Uit elkaar (feitelijk gescheiden)	Eén schuine streep over de relatielijn
	Echtscheiding	Twee schuine strepen over de relatielijn
	Kinderen	Verticale lijnen omlaag vanaf de relatielijn van de ouders, oudste links
	Tweeling	Twee lijnen die uit één punt op de huwelijkslijn vertakken
	Eeneiige tweeling	Een horizontaal streepje tussen de twee vertakkende lijnen
	Adoptie	Verticale stippellijn (Auruda Genogram tekent een dubbele lijn: doorgetrokken plus gestippeld)
	Pleegkind	Verticale stippellijn
	Samenwonend huishouden	Leden omsloten door een gestippelde rand

3.3 Hoe teken je emotionele relatielijnen?

Emotionele relaties teken je met aparte lijnen direct tussen personen. Veelgebruikte categorieën zijn hecht, versmolten, vijandig (een zigzag), versmolten en conflictueus, afstandelijk, contactbreuk en geweld of mishandeling. Sommige handboeken noemen een vijandige relatie ‘conflictueus’ en een versmolten relatie ‘verstrengeld’. Emotionele relatielijnen zijn de laag die het klinische oordeel van de hulpverlener draagt. Anders dan bij de feitelijke laag kun je daarom, door te noteren wanneer je het oordeel vormde, relaties volgen terwijl ze in de loop van de gesprekken veranderen.

Vooral emotionele relatielijnen verschillen in kleur en vorm per editie en instelling. Heeft je instelling of beroepsvereniging richtlijnen, volg die dan eerst.

• Hecht
• Versmolten (verstrengeld)
• Conflict / vijandig
• Versmolten en conflictueus
• Afstandelijk
• Contactbreuk
• Mishandeling en misbruik

Volgens de regel van drie generaties toont een genogram minstens drie generaties op één blad: de cliënt, de ouders en de grootouders. Herhaling over generaties wordt namelijk pas zichtbaar vanaf drie generaties. Wat een genogram onderscheidt van andere schema’s, is dat de opbouw regels volgt. Elke generatie staat op dezelfde horizontale lijn, broers en zussen staan van oud naar jong vanaf links, een paar is verbonden door één huwelijkslijn, en lijnen kruisen elkaar zo weinig mogelijk. Doordat je die regels volgt, kan een andere hulpverlener hetzelfde schema op dezelfde manier lezen.

• Minstens drie generaties — de cliënt, de ouders en de grootouders. Herhaling over generaties wordt pas zichtbaar vanaf drie generaties.
• Elke generatie op dezelfde horizontale lijn — staan generaties niet op één lijn, dan valt de generatiestructuur van het hele schema uiteen.
• Zet broers en zussen van oud naar jong, vanaf links.
• Houd een paar samen op één huwelijkslijn — beide families van herkomst staan erboven, aan de buitenkant van het paar.
• Heeft iemand meer dan één partner, zet die persoon dan tussen de partners, van links naar rechts in de volgorde waarin de huwelijken plaatsvonden.
• Beperk het aantal kruisende lijnen — hoe meer kruisingen, hoe vaker relaties verkeerd worden gelezen.

Een genogram maken (of opstellen) gaat in de volgende zes stappen. Bepaal de omvang op twee generaties boven de cliënt (en zo nodig één eronder), plaats de personen per generatie en verbind daarna de juridische en biologische relaties, zoals huwelijken, echtscheidingen en kindlijnen. Noteer vervolgens gebeurtenissen zoals geboortes, overlijdens, huwelijken, verhuizingen en ziektes met hun jaartal; voeg emotionele relaties zoals hecht, vijandig en contactbreuk toe, samen met het moment waarop je ze beoordeelde; en geef ten slotte de grenzen van huishoudens aan en kijk naar terugkerende patronen.

1. Bepaal de omvang. Twee generaties boven de cliënt, en zo nodig één eronder.
2. Plaats de personen per generatie. Dezelfde generatie op dezelfde hoogte, broers en zussen van oud naar jong.
3. Verbind de juridische en biologische relaties. Huwelijk, samenwonen, uit elkaar, echtscheiding en kindlijnen.
4. Noteer gebeurtenissen en jaartallen. Geboortes, overlijdens, huwelijken, echtscheidingen, verhuizingen, ziektes en verliezen.
5. Voeg emotionele relaties toe. Hecht, vijandig, contactbreuk enzovoort, met het moment waarop je ze beoordeelde.
6. Geef de grenzen van huishoudens aan en zoek naar patronen. Terugkerende driehoeken, contactbreuken in elke generatie en periodes waarin verliezen zich opstapelen.

Een genogram is minder een eindproduct dan een gespreksinstrument. Als je het gezin samen met de cliënt tekent in het intakegesprek, krijgen de vragen vanzelf een volgorde en krijgt de cliënt genoeg afstand om de eigen familie in de derde persoon te bekijken. In de praktijk gebruik je het om intakegesprekken te structureren, voor casusconceptualisatie, als supervisiemateriaal en om veranderingen tussen gesprekken te volgen, en het laat de hulpvraag zien binnen de herhalingen van het gezinssysteem in plaats van als eigenschap van het individu. Sociaal werkers gebruiken genogrammen op dezelfde manier bij gezinsonderzoek en in supervisie, bijvoorbeeld wanneer ze familieleden beoordelen voor netwerkpleegzorg. In Nederland werk je ermee in onder meer de systeemtherapie, de jeugdzorg, het wijkteam en de ggz; in Vlaanderen ook in de contextuele therapie en bij het CAW en het CLB.

• Het intakegesprek structureren — het wordt een kaart van wat je eerst vraagt.
• Casusconceptualisatie — de hulpvraag wordt gezien binnen de herhalingen van het gezinssysteem in plaats van als eigenschap van het individu.
• Supervisiemateriaal — sneller dan tekst wanneer je een casus in korte tijd moet overbrengen, bijvoorbeeld in intervisie of een casusbespreking.
• Verandering tussen gesprekken volgen — relatielijnen veranderen naarmate de gesprekken vorderen; als je het moment noteert, worden ze vanzelf een verslag van het verloop.

Auruda Genogram berekent de opbouw automatisch terwijl je personen en relaties invoert. Daarbij geldt naleving van de standaard als harde voorwaarde, die voorgaat op compactheid of uiterlijk. Een opbouw die de onderstaande regels breekt, wordt nooit gekozen, ook niet als het schema daardoor smaller of mooier zou worden.

• Generaties worden nooit omgedraaid: een kind staat altijd onder zijn ouders. Bij veel personen wordt de familie van de ouders van de cliënt lager gezet, zodat je meteen ziet wie de kinderen van dit paar zijn, en vanaf 20 personen worden verre familieleden over wie niets is vastgelegd verkleind tot kleine symbolen en dicht bij hun ouders getekend.
• Een tweeling van hetzelfde paar staat naast elkaar, zonder een andere persoon ertussen.
• Iemand met meer dan één partner staat tussen de partners, van links naar rechts in de volgorde waarin de huwelijken plaatsvonden.
• Een paar blijft samen op de huwelijkslijn, en beide families van herkomst staan erboven, aan de buitenkant.
• Figuren overlappen nooit, en kruisende lijnen worden beperkt zover de standaard dat toelaat.

De volgorde van generaties, partners naast elkaar, een tweeling naast elkaar, iemand midden tussen meerdere partners, overlappende figuren en lijnen die door personen lopen, zijn automatische controles in het ordeningsalgoritme; wijzigingen in de ordening die daarvoor zakken, worden niet in gebruik genomen.

Wat de automatische ordening oplevert, is wel een concept. Klinische oordelen, zoals welke relaties je als conflictueus ziet of welke gebeurtenissen je in het genogram houdt, zijn niet geautomatiseerd. Die oordelen blijven bij de hulpverlener; de tool bespaart alleen de tijd van het opnieuw tekenen.

Genogram maken →Oefenen met casussen →Voorbeelden van uitgewerkte genogrammen →

Hoeveel generaties moet een genogram omvatten?

De standaard is minstens drie generaties: naast de cliënt (de geïdentificeerde patiënt, IP) ook de twee generaties erboven, de ouders en de grootouders. Je kunt meer dan drie generaties tekenen, maar hoe meer generaties, hoe moeilijker het wordt om patronen op één blad te lezen. Beperk de omvang daarom tot wat het doel van de hulpverlening vraagt.

Moet bij een paar de man altijd links staan?

De man links en de vrouw rechts is geen absolute regel, maar een lang bestaande conventie. Toch voorkomt het volgen van die conventie misverstanden in de hulpverlening en de supervisie, waar hulpverlener en supervisor hetzelfde genogram samen lezen. Heeft iemand twee of meer partners, bijvoorbeeld na hertrouwen, dan gaat de regel voor dat je die persoon tussen de partners zet.

Hoe teken je samenwonen in een genogram?

Een wettelijk huwelijk verbind je meestal met een doorgetrokken lijn, een paar dat samenwoont zonder getrouwd te zijn met een stippellijn. Uit elkaar gaan (feitelijke scheiding) geef je aan met één schuine streep over de relatielijn, een echtscheiding met twee. Als je het begin- en eindjaar van een relatie naast de lijn zet, zie je hoe de relatie in de loop van de tijd verliep.

Hoe onderscheid je adoptiekinderen en pleegkinderen?

Biologische kinderen verbind je met een doorgetrokken verticale lijn met de relatielijn van de ouders, adoptie- en pleegkinderen met een verticale stippellijn. Auruda Genogram tekent de lijn naar een adoptiekind als een dubbele lijn, een stippellijn naast de doorgetrokken lijn, om adoptie te onderscheiden van pleegzorg. Broers en zussen staan in volgorde van geboorte (oudste links), ongeacht adoptie of pleegzorg.

Teken je een miskraam, doodgeboorte of abortus in een genogram?

Ja, als het een klinisch betekenisvol verlies is. Gangbare conventies zijn een driehoek voor een lopende zwangerschap, een klein gevuld rondje voor een miskraam, een klein kruisje voor een abortus en een klein geslachtssymbool met een kruis voor een doodgeboren kind. Deze conventies verschillen per editie en instelling; volg dus de richtlijnen van je instelling als die er zijn.

Is Auruda Genogram gratis? Waar worden cliëntgegevens bewaard?

De genogramtool is gratis en werkt direct in je browser, zonder installatie en zonder inloggen. Als je niet inlogt, wordt je werk alleen op je apparaat bewaard, versleuteld met AES-256-GCM. Bij het automatisch ordenen gaat de inhoud van het genogram voor de berekening via onze server, maar daar wordt niets opgeslagen. Als je inlogt, wordt je werk op de servers van het bedrijf bewaard zodat je op meerdere apparaten verder kunt werken; de inhoud en de namen van de genogrammen worden dan versleuteld opgeslagen met AES-256-GCM. Meer details staan in het privacybeleid.

• Bowen, M. (1978). Family Therapy in Clinical Practice. Jason Aronson.
• McGoldrick, M., & Gerson, R. (1985). Genograms in Family Assessment. W. W. Norton.
• McGoldrick, M., Gerson, R., & Petry, S. (2020). Genograms: Assessment and Treatment (4th ed.). W. W. Norton.

De details van de symbolen verschillen per editie en instelling. Deze uitleg vat de notatie samen die de bovenstaande werken gemeenschappelijk gebruiken; waar je instelling of beroepsvereniging richtlijnen heeft, gaan die voor.